Cognitieve dissonantie en ons zicht op pesten

Cognitieve dissonantie. ‘Jij bent gek en paranoïde!’( of: ‘Als wat jij zegt waar is, dan wil ik het niet weten.’ )

cognitieve dissonantie speelt de seriepester in de kaartCognitieve dissonantie is het onprettige gevoel dat onstaat als ons gevoel in tegenspraak is met onze gedachten of mening. Dit treedt op wanneer we geconfronteerd worden met feiten die indruisen tegen (diepgewortelde) overtuigingen of aannames. De reactie die hierop optreedt is het belangrijkst: wij zullen proberen ons gevoel en onze ratio weer met elkaar in overeenstemming te brengen. Vaak leidt dit tot ontkenning van slecht nieuws, ontkenning van feiten.

Het mechanisme van cognitieve dissonantie speelt de Seriepester in de kaart.

Zijn/haar acties zetten aan tot nadenken over de onderliggende beweegredenen. En die zijn moeilijk te bevatten voor de meeste mensen. Het geeft hem/haar ruimte om de rollen om te draaien. Niet de pesters, maar doelwitten worden ter verantwoording geroepen voor hun klacht over de behandeling die zij krijgen.

Wanneer een Doelwit inzicht in zijn of haar situatie krijgt, overheerst één verlangen: ‘ik moet de omgeving informeren’. Het Doelwit wil aandacht voor hetgeen hem of haar is aangedaan en zoekt hulp, troost, begrip, erkenning of herkenning.  Of wil, gedreven door verantwoordelijkheidsgevoel, mensen wakker schudden, de ogen openen, informeren, waarschuwen. In het andere geval kan het Doelwit, intens verontwaardigd, ook uit zijn op genoegdoening  en aandacht vragen voor een misdaad -want dat is het – waar iemand mee weg dreigt te komen.

Cognitieve dissonantie: van ontkenning van het slechte nieuws naar agressie jegens de boodschapper: ‘shoot the messenger’

De positie van een Doelwit, na de ontdekking van de tragedie, is verre van benijdenswaardig. Wat het doelwit ook doet, zegt of schrijft, zijn of haar schokkende verhaal en beschuldigingen komen dikwijls als boemerang terug. De (vergiftigde) omgeving reageert aanvankelijk met ongeloof en, als het Doelwit aanhoudt met het vragen van aandacht voor de misstand, uiteindelijk met agressie. De confronterende boodschap van een Doelwit roept veel emoties op. Die zijn zo bedreigend dat de omgeving er belang bij heeft die emoties onder controle te houden. De beste manier om dat te doen, lijkt om de zichtbare aanleiding van die emoties aan te pakken. Dat is niet de pestkop – die zit eerste rang en geniet van alle commotie – maar het doelwit zélf! Oftewel: ‘Shoot the messenger.’

Het gebeurt daarom niet zelden dat een Doelwit, tot zijn of haar afgrijzen, uiteindelijk zélf als dader of veroorzaker wordt gezien .

Dat het slachtoffer, niet de daderzich moet legitimeren of verantwoorden voor alle onrust die hij of zij teweegbrengt. Onrust op een afdeling, in een maatschap of in de top van een organisatie. Of, in intieme kring, een familiebreuk die dreigt, een (v)echtscheiding die onontkoombaar is.

‘Zie je wel.’ Het Doelwit wordt nu definitief gezien als achterdochtig, geestelijk labiel, onvolwassen, als fantast, afgunstig, ziekelijk jaloers, als opstandig, destructief, ondermijnend. Daarmee wordt het Doelwit monddood gemaakt. Hij of zij deugt immers niet. Dat deze overtuigingen door de Seriepester maanden – of jarenlang zorgvuldig in de hoofden van anderen zijn gestopt ontgaat de meeste mensen.

Dát mensen vol weerstand, onbegrip of met desinteresse op slecht nieuws kunnen reageren is door psychologen uitvoerig onderzocht. Het komt in alle situaties voor. In het klein, in families, in het groot, in organisaties en natuurlijk ook maatschappelijk, of in de politiek.

Staat cognitieve dissonantie ons in de weg bij het bestrijden van (serie)pesten? Zorgt het, o ironie,  dat wij ruimte maken voor kwaadwillenden, psychopaten en sociopaten?

Cognitieve dissonantie: laat mij met rust.De overtuiging dat elk mens diep van binnen ‘goed’ is, wordt door velen gekoesterd. ‘Als dat, wat jij zegt, waar is, dan wil ik het niet weten’, zei iemand ooit, toen hem iets  werd verteld dat zijn wereldbeeld overhoop haalde. Sommige inzichten, sommige boodschappen kunnen zó schokkend zijn, dat wij de implicaties ervan niet aankunnen. Er ontstaat kortsluiting. De werkelijkheid onder ogen zien, voelt soms levensbedreigend, en dus beschermen wij onszelf.

Waartegen beschermen wij ons eigenlijk als het om pesten gaat?

Tegen de ontluistering die de boodschap van het Doelwit oproept? De schok van het inzicht dat er intrinsiek slechte mensen bestaan? Of tegen de angst dat we wellicht zélf het volgende slachtoffer kunnen zijn?

In de volksmond heet angst een slechte raadgever.

Toch blijkt angst regelmatig onze scherprechter te zijn, onze raadgever, de diepste stem in onszelf die ons adviseert, een innerlijk kompas waar we op varen, onze steun en toeverlaat wanneer het allemaal te confronterend wordt. In plaats van onze angst te dempen, of af te reageren, kunnen we beter leren luisteren naar de boodschap die er in besloten ligt.

copyright © Flourishh 2014

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *